Dopuszczalność kary umownej

Pytanie: Jestem stroną umowy zobowiązaną do zapłaty za wykonaną usługę na moją rzecz. W umowie przewidziano, iż w przypadku niewywiązania się przeze mnie z płatności w wyznaczonym terminie, zobowiązany będę do zapłaty kary umownej w podwójnej wysokości. Czy faktycznie będę musiał zapłacić wynagrodzenie za usługę w podwójnej wysokości, czy tylko odsetki od kwoty umownej?

Odpowiedź:

W przypadku, gdy jedna ze stron umowy zobowiązana jest do świadczenia polegającego na zapłacie sumy pieniężnej, nie istnieje możliwość zastrzeżenia kary umownej na wypadek niewykonania albo nienależytego wykonania przez nią zobowiązania. Wynika to z faktu, iż karę umowną zastrzec można jedynie wtedy, gdy świadczenie strony ma charakter niepieniężny, tj. np. polega na wykonaniu dzieła, dokonaniu określonej czynności. Przy zobowiązaniach pieniężnych (tj. polegających na świadczeniu sumy pieniężnej) funkcje kary umownej pełnią odsetki. Nie muszą one być zastrzeżone wyraźnie w umowie; przepisy prawa przewidują, iż w wypadku opóźnienia z zapłatą drugiej stronie należą się odsetki ustawowe. Niemniej w umowie mogą się znaleźć postanowienia - jak opisywane w przedstawionym stanie faktycznym - które nie dadzą się zakwalifikować ani jako odsetki, ani jako kara umowna. Czym więc są i - co więcej - jakie przepisy znajdą w stosunku do nich zastosowanie? Polski system prawa stoi na gruncie zasady swobody kształtowania stosunków umownych. Oznacza to m.in., iż strony umowy mogą swobodnie kształtować jej treść (o ile nie jest to sprzeczne z przepisami prawa). Ale swoboda ta nie jest nieograniczona; prawo liczy się bowiem z tym, że jedna ze stron może narzucić treść umowy drugiej (zazwyczaj słabszej ekonomicznie) i stara się tą drugą stronę chronić. A zatem jeżeli nie ma takiej potrzeby, prawo nie ingeruje, pozostawiając stronom wolną rękę. Z przedstawionego stanu faktycznego wynika, że jedna ze stron dokonała zastrzeżenia tej treści, iż druga poniesie ujemne konsekwencje niewykonania zobowiązania w postaci zapłaty dwukrotności ceny, do zapłaty której pierwotnie była zobowiązana. Oznacza to de facto, iż zastrzeżono odsetki w wysokości 100%! Jeżeli obie strony dobrowolnie wyraziły zgodę na postanowienie w takim brzmieniu, są one nim związane. Nie oznacza to jednak, iż druga strona nie ma możliwości uniknięcia zapłaty tej wygórowanej kwoty pieniężnej. Wskazać można tu następujące możliwości: 1.jeżeli postanowienie zawarte w umowie, a nie uzgodnione indywidualnie z konsumentem, kształtuje obowiązki strony w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jej interesy, postanowienie takie nie wiąże strony. Aby strona mogła powołać się na to rozwiązanie przed sądem, musi spełnić kilka warunków. Przede wszystkim musi być konsumentem, tj.