Wyłączenie sędziego w postępowaniu karnym

Odpowiedź: Przydzielanie sędziów do konkretnych spraw nie jest dowolne. Jest uregulowane w przepisach kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 351 §1 k.p.k., sędziego albo sędziów powołanych do orzekania w sprawie wyznacza się w kolejności według wpływu sprawy oraz jawnej dla stron listy sędziów danego sądu lub wydziału. Odstępstwo od tej kolejności jest dopuszczalne tylko z powodu choroby sędziego lub z innej ważnej przyczyny, co należy zaznaczyć w zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy.

Przepisy kodeksu regulują też problematykę wyłączenia sędziego, co ma zapewnić bezstronność składu orzekającego w sprawie. W art. 40 §1 k.p.k. znajduje się zamknięty katalog spraw, w których sędzia wyłączony jest od udziału w sprawie z mocy samego prawa (tzw. iudex inhabilis). Ma to miejsce, jeżeli:

1) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio,
2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób,
3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli,
4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły,
5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze,
6) brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie,
7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone,
8) brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw,
9) prowadził mediację.

Z opisu stanu faktycznego wynika, że żadna z powyższych okoliczności w ocenianej sprawie nie zachodzi. Kodeks w art. 41 nakazuje jednak także wyłączenie sędziego, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie (tzw. iudex suspectus).

Wyłączenie nie następuje tu z mocy prawa, ale na żądanie sędziego lub na wniosek strony. Zgodnie z art. 41 §2 k.p.k., jeżeli strona złoży wniosek po rozpoczęciu przewodu sądowego (tj. po odczytaniu aktu oskarżenia), wniosek ten pozostawia się bez rozpoznania, chyba że przyczyna wyłączenia albo powstała dopiero po tej chwili, albo stała się wtedy stronie wiadoma.