Instytucja bezskuteczności czynności prawnej jako środek ochrony wierzyciela przed nieuczciwymi działaniami dłużnika

Wierzycielowi przed takimi działaniami i zachowaniami dłużnika przysługuje wiele środków obrony a jednym z najbardziej skutecznych jest przewidziane w art. 59 Kodeksu cywilnego powództwo o uznanie danej umowy za bezskuteczną. Wskazany artykuł stanowi, iż w razie zawarcia umowy, której wykonanie czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, osoba ta może żądać uznania umowy za bezskuteczną w stosunku do niej, jeżeli strony o jej roszczeniu wiedziały albo jeżeli umowa była nieodpłatna. Uznania umowy za bezskuteczną nie można żądać po upływie roku od jej zawarcia.

Powyższy przepis daje wierzycielowi możliwość pozbawienia danej umowy skuteczności, co oznacza iż umowa nie wywrze żadnych skutków wobec wierzyciela (i tylko niego), pozostając przy tym skuteczna wobec pozostałych osób. Tego rodzaju bezskuteczność nie jest wynikiem dezaprobaty ustawodawcy wobec samej istoty umowy, lecz celu, który strony chciały przez dokonaną czynność osiągnąć (Wyrok SN z dnia 05 marca 2004 roku I CK 375/03, LEX nr 175947). Natomiast zasadniczym celem wprowadzenia powyższego przepisu jest ochrona wierzyciela polegająca na umożliwieniu mu realnego i efektywnego zaspokojenia się z majątku dłużnika w sytuacji, gdy ten po zaciągnięciu zobowiązania wobec wierzyciela (określonego w przepisie jako „osoba trzecia") zawiera z inną osobą umowę, której wykonanie uniemożliwia całkowicie lub częściowo zadośćuczynienie wcześniej powstałemu roszczeniu wierzyciela.