Umowa o świadczenie niemożliwe

Pytanie:

Zawarłem umowę na zakup okien, która okazała się umową o świadczenie niemożliwe, bowiem okazało się, że materiał, z którego miały być wytworzone nie istnieje. Chcę złożyć wniosek o stwierdzenie nieważności umowy jako niemożliwej do wykonania (niemożliwość pierwotna, obiektywna i trwała). Jakie konsekwencje prawne dla biegu przedawnienia będzie miało uznanie przez sąd umowy za nieważną z powodu niemożliwości świadczenia? Kiedy rozpocznie się bieg przedawnień i jakie przepisy będą miały zastosowanie?

Masz inne pytanie do prawnika?

ODPOWIEDŹ PRAWNIKA

Zgodnie z art. 387 k.c. umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna. Zgodnie z § 2 tego artykułu strona, która w chwili zawarcia umowy wiedziała o niemożliwości świadczenia, a drugiej strony z błędu nie wyprowadziła, obowiązana jest do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o niemożliwości świadczenia.

Niemożliwość świadczenia, według poglądów przedstawicieli doktryny (Dmowski Stanisław, Sychowicz Marek, Ciepła Helena, Kołakowski Krzysztof, Wiśniewski Tadeusz, Żuławska Czesława, Gudowski Jacek, Bieniek Gerard, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania. Tom I, Warszawa 2009 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (wydanie IX) ss. 851), powinna być:

  • obiektywna, tzn. danego świadczenia nie jest w stanie spełnić nie tylko dłużnik, ale w ogóle nikt; jednakże przy świadczeniach osobistych muszą być uwzględniane również przeszkody związane z cechami indywidualnymi (np. inwalidztwem) zobowiązanego do świadczenia osobistego, chociaż w zasadzie subiektywna niemożliwość świadczenia nie skutkuje nieważnością (tak wyrok SA w Poznaniu z 27 maja 1992 r., I Acr 162/92 - OSAiSN 1992, nr 12, poz. 90), lecz uzasadnia odpowiedzialność kontraktową (art. 471);

  • pierwotna, czyli istniejąca w chwili zawarcia umowy; później bowiem zaistniała niemożliwość świadczenia nie skutkuje nieważnością umowy, lecz może uzasadniać odpowiedzialność kontraktową (art. 471 - por. wyrok SN z 25 września 2003 r., V CK 188/2002, LexPolonica nr 365953, OSNC 2004, nr 11, poz. 178);

  • nieprzemijająca; konieczne jest tu odróżnienie od umów o świadczenie przyszłe, którego przedmiot jeszcze nie istnieje w chwili zawierania umowy (np. emptio rei speratae - kupno rzeczy przyszłej), a także od takich sytuacji, w których strony, przewidując przyszłą możliwość wykonania świadczenia, zawierają umowę warunkową albo uzgadniają taki termin wykonania, w którym, zgodnie z przewidywaniem strony zobowiązanej, świadczenie stanie się możliwe.

Niemożliwość świadczenia zachodzi również wtedy, gdy wynika z przepisów prawa (niemożliwość prawna - por. uchwałę SN z 30 grudnia 1975 r., III CZP 86/75, LexPolonica nr 301546, OSNCP 1976, nr 6, poz. 125; postanowienie SN z 26 marca 1998 r., I CKN 227/97, LexPolonica nr 332359, OSNC 1998, nr 11, poz. 179 oraz wyrok SN z 27 czerwca 2001 r., II CKN 602/2000, LexPolonica nr 352799, OSNC 2002, nr 2, poz. 28).

W razie gdy niemożliwość odnosi się jedynie do części świadczenia (powinnego zachowania się dłużnika), zachodzi jedynie częściowa nieważność umowy (analogia z art. 58 § 3 - zob. wyrok SN z 12 maja 2001 r., V CKN 1029/2000, LexPolonica nr 350879, OSP 2002, nr 1, poz. 1)

Umowa nieważna nie wywołuje żadnych skutków prawnych, poza zobowiązaniem wynikającym z art. 387 §2 k.c. Wszystkie świadczenie spełnione w związku z nieważną umową uważa się za świadczenia nienależne (art. 410 §2 k.c.), w związku z czym można dochodzić ich zwrotu na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405-409 k.c.). Artykuły te ustanawiają następujące zasady :

  • bezpodstawnie wzbogacony musi uzyskać korzyść. SN w wyroku z 2 sierpnia 2007 r., (sygn. akt V CSK 152/ 07, LexPolonica nr 1536113) wskazano, że: „Dla zastosowania art. 405 k.c. znaczenie ma istnienie pewnego stanu obiektywnego w postaci wzbogacenia po jednej stronie i zubożenia po drugiej. Między zubożeniem i wzbogaceniem musi zachodzić tego rodzaju zależność, aby można uznać, że są to dwie strony tego samego przesunięcia jakiejś wartości z jednego majątku do drugiego". Wydaje się, że taki stan występuje w przedstawionej sytuacji.

  • Korzyść ta musi mieć charakter majątkowy, a więc musi dać się wyrazić w pieniądzu. W tezie wyroku z 5 grudnia 2006 r., II CSK 327/2006, LexPolonica nr 1034660 Sąd Najwyższy uznał, że: „Jeśli wykonawca wykonał konieczne roboty nieprzewidziane wprost w umowie, to należy mu się zapłata, choćby nie została zawarta dodatkowa umowa. W takim wypadku podstawą do wypłaty należności są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu". Stanowisko to podtrzymał Sąd Najwyższy w wyroku z 7 listopada 2007 r. o podwójnej sygnaturze II CSK 344/2007 i II CSK 347/2007, LexPolonica nr 1707927 (MoP 2007 nr 24, s. 1339; „Gazeta Prawna" 2007, nr 225, s. 8 i 2008, nr 84, s. A 7; „Rzeczpospolita" 2007, nr 271, s. F11). W pierwszej z publikowanych tez: „Nawet w sytuacji, gdy umowa, na podstawie której zostały wykonane roboty budowlane, jest nieważna, od strony korzystającej z efektów przeprowadzonych prac sąd może zasądzić wynagrodzenie na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Według innej wyprowadzonej tezy: „Jeśli strony łączyła umowa o wykonanie określonych robót, a wykonane zostały także roboty dodatkowe, nieujęte w umowie, to również należy za nie zapłacić".

  • Wydanie korzyści powinno nastąpić w naturze, a gdyby nie było to możliwe, do zwrotu jej wartości.Obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody.

  • Jeżeli ten, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, rozporządził korzyścią na rzecz osoby trzeciej bezpłatnie, obowiązek wydania korzyści przechodzi na tę osobę trzecią.

  • Zobowiązany do wydania korzyści może żądać zwrotu nakładów koniecznych o tyle, o ile nie znalazły pokrycia w użytku, który z nich osiągnął. Zwrotu innych nakładów może żądać o tyle, o ile zwiększają wartość korzyści w chwili jej wydania; może jednak zabrać te nakłady, przywracając stan poprzedni.

  • Kto czyniąc nakłady wiedział, że korzyść mu się nie należy, ten może żądać zwrotu nakładów tylko o tyle, o ile zwiększają wartość korzyści w chwili jej wydania.

  • Jeżeli żądający wydania korzyści jest zobowiązany do zwrotu nakładów, sąd może zamiast wydania korzyści w naturze nakazać zwrot jej wartości w pieniądzu z odliczeniem wartości nakładów, które żądający byłby obowiązany zwrócić.

  • Obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu (tzw. zużycie konsumpcyjne). W przypadku zużycia konsumpcyjnego to ten, kto domaga się zwrotu musi wykazać, że zużywający powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Można powiedzieć, że wzbogacony powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu co najmniej od chwili wytoczenia przez Pana powództwa o ustalenie nieistnienia przedmiotowej umowy na podstawie art. 189 k.p.c. W pozostałym zakresie zależy to od uznania sądu.

  • Roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia mogą być dochodzone w drodze złożenia pozwu w postępowaniu cywilnym.

  • W doktrynie uważa się, iż roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia przedawniają się w terminie ogólnym dla przedawnienia roszczeń, tj. w terminie dziesięcioletnim, a gdy roszczenie związane jest z prowadzeniem działalności gospodarczej (co wydaje się być adekwatne w opisywanym przypadku) - w terminie 3 lat od dnia, w którym to roszczenie stało się wymagalne, a więc od daty otrzymania nienależnego świadczenia.

  • Ponadto, na podstawie art. 411 k.c. nie można żądać zwrotu świadczenia:

    • jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej;

    • jeżeli spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego;

    • jeżeli świadczenie zostało spełnione w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu;

    • jeżeli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna.

Podsumowując, należy uznać, że wszelkie świadczenia związane z wykonaniem nieważnej umowy są świadczeniami nienależnymi, i można domagać się ich zwrotu w terminie 3 lat (gdy dochodzone roszczenie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej) i 10 lat (gdy brak takiego związku) od ich otrzymania (art. 118 kodeksu cywilnego).

 

Potrzebujesz porady prawnej?

KOMENTARZE (0)

Nie dodano jeszcze żadnego komentarza. Bądź pierwszy!!


Dodaj komentarz

DODAJ KOMENTARZ

ZOBACZ TAKŻE: