Przewłaszczenie mebli na zabezpieczenie kredytu

Pytanie: Czy bank ma prawo zabrać mi meble, które były wzięte na kredyt, którego zabezpieczeniem było przewłaszczenie w razie niedotrzymania warunków umowy? Chodzi mi o to, czy prawnie dozwolone jest zawarcie takiej klauzuli w umowie, iż bank może w każdej chwili przyjść i zabrać mi meble bez postępowania ugodowego? Może w takim przypadku ten punkt umowy jest z mocy prawa nieważny?

Odpowiedź:

Konstrukcja przewłaszczenia na zabezpieczenie polega na zawarciu umowy przewłaszczenia, w wyniku której własność przewłaszczanej rzeczy przechodzi na bank, zaś jej posiadanie pozostaje nadal u dotychczasowego właściciela. Jednocześnie bank zobowiązuje się przenieść z powrotem własność przewłaszczonej rzeczy na poprzedniego właściciela, po spłacie zobowiązania zabezpieczonego przewłaszczoną rzeczą. O kształcie tego zabezpieczenia decyduje przede wszystkim umowa łącząca bank z dłużnikiem. Z jej postanowień może wynikać uprawnienie banku odebrania przewłaszczonej rzeczy od dotychczasowego właściciela, jeżeli ten zalega np. z zapłatą kilku rat spłaty kredytu. W każdym razie decydujące tutaj będą postanowienia umowy łączącej bank z kredytobiorcą. Należy pamiętać jednak o tym, że w przypadku zabezpieczenia w formie tzw. przewłaszczenia na zabezpieczenie, własność rzeczy będącej przedmiotem zabezpieczenia należy do banku. Jednakże Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 5 września 1996 r. (I ACr 286/96) orzekł, iż zakaz umowy o przepadek przedmiotu zabezpieczenia (lex commisoria), ustanowiony w przepisach art. 312 zd. 1 ustawy Kodeks cywilny i art. 75 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, jest normą generalną w tym znaczeniu, że znajduje zastosowanie nie tylko do zastawu i hipoteki, lecz także do przewłaszczenia na zabezpieczenie. Jeśli dokonana przez strony czynność prawna (lub funkcjonalnie powiązane czynności prawne) stwarza dla dłużnika ryzyko uzasadniające zakaz umowy o przepadek przedmiotu zabezpieczenia, czynność tę należy uznać za dokonaną contra legem i z mocy art. 58 § 1 kc nieważną. Z zacytowanego orzeczenia wynika, że klauzula umowna, przewidująca przepadek rzeczy (odebranie rzeczy przez bank) może być uznana za nieważną w świetle konkretnych okoliczności (np. nadużycie przez wierzyciela silniejszej względem dłużnika pozycji w celu zawłaszczenia przedmiotu zabezpieczenia), jednakże nie z tego powodu, że nie zostało przeprowadzone postępowanie ugodowe, a z powodu nieprzeprowadzenia licytacyjnej sprzedaży mebli. W przypadku bowiem zwykłego odebrania rzeczy przez bank może zaistnieć dysproporcja między wartością odebranych mebli, a kwotą, którą dłużnik jest obowiązany zapłacić bankowi. Taka sytuacja prowadziłaby do pokrzywdzenia dłużnika (klienta banku), a w konsekwencji do ominięcia przepisów o obowiązku przeprowadzenia sądowego postępowania egzekucyjnego. W takiej sytuacji zalecane jest zwrócenie się o indywidualną poradę prawną, w której uwzględnione byłyby wszystkie okoliczności stanu faktycznego, co pozwoliłoby na stwierdzenie, czy w tym przypadku możliwe jest uznanie opisanej w pytaniu kaluzuli za nieważną.