Ustawa z dnia 21 lutego 2025 r. o zmianie ustawy o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 oraz niektórych innych ustaw dostosowuje polskie prawo do przepisów UE, które dotyczÄ… mechanizmu warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej oraz uzależnia wysokość unijnego wsparcia od przestrzegania wybranych krajowych przepisów dotyczÄ…cych prawa pracy i zasad BHP.
Co przewiduje nowelizacja?
Nowelizacja wprowadza podstawy prawne dla wdrożenia mechanizmu warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej. Zgodnie z przepisami art. 14 rozporzÄ…dzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiajÄ…cego przepisy dotyczÄ…ce wsparcia planów strategicznych sporzÄ…dzanych przez paÅ„stwa czÅ‚onkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylajÄ…cego rozporzÄ…dzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013 (Dz.Urz. UE L 435 z 06.12.2021, str. 1, z późn. zm.), zwanego dalej „rozporzÄ…dzeniem 2021/2115”, paÅ„stwa czÅ‚onkowskie sÄ… zobowiÄ…zane do wprowadzenia od dnia 1 stycznia 2025 r. do krajowego porzÄ…dku prawnego mechanizmu warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej.
Mechanizm ten polega na uzależnieniu wysokoÅ›ci udzielanego wsparcia od przestrzegania wybranych przepisów z zakresu prawa pracy (m.in. poprawność zatrudnienia pracowników w gospodarstwie czy speÅ‚nianie warunków BHP). Zgodnie z przepisami art. 87 ust. 1 rozporzÄ…dzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2116 z dnia 2 grudnia 2021 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarzÄ…dzania niÄ… i monitorowania jej oraz uchylenia rozporzÄ…dzenia (UE) nr 1306/2013 (Dz.Urz. UE L 435 z 06.12.2021, str. 187, z późn. zm.), zwanego dalej „rozporzÄ…dzeniem 2021/2116”, paÅ„stwa czÅ‚onkowskie ustanawiajÄ… system przewidujÄ…cy stosowanie kar administracyjnych wobec beneficjentów, o których mowa w art. 14 rozporzÄ…dzenia 2021/2115, i którzy nie przestrzegajÄ… przepisów dotyczÄ…cych mechanizmu warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej wymienionych w zaÅ‚Ä…czniku IV do rozporzÄ…dzenia 2021/2115. W tym celu paÅ„stwa czÅ‚onkowskie wykorzystujÄ… swoje majÄ…ce zastosowanie systemy kontroli i egzekwowania prawodawstwa w dziedzinie polityki spoÅ‚ecznej i zatrudnienia oraz majÄ…ce zastosowanie normy pracy, w celu zapewnienia, aby beneficjenci pomocy speÅ‚niali obowiÄ…zki, o których mowa w zaÅ‚Ä…czniku IV do rozporzÄ…dzenia 2021/2115.
Nowelizacja dostosowuje w powyższym zakresie polskie prawo do prawa UE. Przepisy wprowadzane tÄ… ustawÄ… pozwalajÄ… na kontrolowanie rolników pod kÄ…tem przestrzegania warunków pracy i zatrudnienia, a w razie ich nieprzestrzegania umożliwiajÄ… nakÅ‚adanie kar administracyjnych na rolników i innych beneficjentów otrzymujÄ…cych pÅ‚atnoÅ›ci bezpoÅ›rednie. Zgodnie z ustawÄ… system kontroli w ramach warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej bÄ™dzie bazowaÅ‚ na istniejÄ…cym w Polsce systemie kontroli prawa pracy i zasad BHP sprawowanym przez PaÅ„stwowÄ… InspekcjÄ™ Pracy (PIP) oraz na systemie przyznawania i wypÅ‚aty pÅ‚atnoÅ›ci sprawowanym przez agencjÄ™ pÅ‚atniczÄ…, której funkcjÄ™ peÅ‚ni Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.
Zgodnie z uzasadnieniem rzÄ…dowego projektu ustawy wdrożenie mechanizmu warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej nie bÄ™dzie skutkować wprowadzeniem obowiÄ…zku „aby zatrudnienie w rolnictwie odbywaÅ‚o siÄ™ na podstawie umowy o pracÄ™”, a kontrole warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej bÄ™dÄ… miaÅ‚y zastosowanie do osób zatrudnionych w rolnictwie niezależnie od tego, na jakiej podstawie nastÄ…piÅ‚o to zatrudnienie.
Nowelizacja w zmienianej ustawie o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 wprowadza ponadto dwa nowe ekoschematy (jeden z elementów wspólnej polityki rolnej na lata 2023–2027; ekoschematy zawierajÄ… praktyki, które zmniejszajÄ… negatywny wpÅ‚yw rolnictwa na Å›rodowisko i klimat, za stosowanie których przyznawane sÄ… pÅ‚atnoÅ›ci). Pierwszy z nowych ekoschematów dotyczy pÅ‚atnoÅ›ci do materiaÅ‚u siewnego kategorii elitarny lub kwalifikowany. Umożliwi on każdemu rolnikowi otrzymanie dodatkowego wsparcia z tytuÅ‚u stosowania na gruntach ornych do siewu lub sadzenia materiaÅ‚u kategorii elitarny lub kwalifikowany: zbóż, roÅ›lin strÄ…czkowych oraz ziemniaków.
Wprowadzany ekoschemat ma zachÄ™cić rolników do stosowania tego materiaÅ‚u i ograniczyć stosowanie Å›rodków ochrony roÅ›lin. Ustawa przewiduje, że w ramach obecnego ekoschematu „Biologiczna ochrona upraw”, którego nazwa zostanie zmieniona na „Biologiczna uprawa”, zostanie rozszerzony zakres wsparcia o pÅ‚atność za stosowanie nawozowych produktów mikrobiologicznych. Chodzi o poprawÄ™ aktywnoÅ›ci biologicznej gleby i stymulacjÄ™ procesu odżywiania roÅ›lin. Drugim z wprowadzanych ekoschematów jest ekoschemat w postaci pÅ‚atnoÅ›ci do materiaÅ‚u siewnego kategorii elitarny lub materiaÅ‚u siewnego kategorii kwalifikowany w wyniku czego rolnik bÄ™dzie mógÅ‚ dobrowolnie podjąć zobowiÄ…zanie polegajÄ…ce na stosowaniu na gruntach ornych do siewu lub sadzenia materiaÅ‚u kategorii elitarny lub materiaÅ‚u siewnego kategorii kwalifikowany zbóż, roÅ›lin strÄ…czkowych oraz ziemniaków.
Ponadto, nowelizacja wprowadza w szczególnoÅ›ci nastÄ™pujÄ…ce rozwiÄ…zania:
- doprecyzowuje definicjÄ™ trwaÅ‚ych użytków zielonych (TUZ) w taki sposób, aby w przypadku uprawy traw w siewie czystym grunt orny nie podlegaÅ‚ „przekwalifikowaniu” na TUZ (zmiana w art. 1 pkt 1 lit. c ustawy);
- zapewnia wykorzystanie bazy danych zawierajÄ…cej wyniki badaÅ„ agrochemicznych gleb przy przeprowadzaniu ewaluacji w Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027, prowadzonej przez KrajowÄ… StacjÄ™ Chemiczno-RolniczÄ… oraz podlegajÄ…ce jej okrÄ™gowe stacje chemiczno-rolnicze (zmiana w art. 1 pkt 3 ustawy);
- zmienia przepisy stanowiÄ…ce zasadÄ™ przyznawania pÅ‚atnoÅ›ci do integrowanej produkcji roÅ›lin (w ramach ekoschematów) – majÄ…c na uwadze, że koszty ponoszone przez rolników sÄ… różne w zależnoÅ›ci od grupy uprawy (uprawy sadownicze, uprawy warzywne czy uprawy jagodowe), jest zasadne odzwierciedlenie tych różnic w wysokoÅ›ci stawek pÅ‚atnoÅ›ci, w zwiÄ…zku z czym ustawa uchyla pkt 2 w art. 33 zmienianej ustawie o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027;
- rozszerza możliwoÅ›ci przyznawania pÅ‚atnoÅ›ci do biologicznej uprawy (w ramach ekoschematów) umożliwiajÄ…c rolnikom otrzymanie wsparcia również za stosowanie nawozowych produktów mikrobiologicznych w celu poprawy aktywnoÅ›ci mikrobiologicznej gleby oraz stymulacji procesu odżywiania roÅ›lin (zmiany w art. 1 pkt 6 ustawy);
- wprowadza możliwość odzyskania kwoty kary, w tym kary administracyjnej, w przypadku gdy decyzja o przyznaniu pomocy została już wydana, a środki zostały wypłacone (zmiana w art. 1 pkt 9 lit. c ustawy);
- w ustawie o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wprowadza mechanizm likwidujÄ…cy niewspóÅ‚mierność nakÅ‚adów ponoszonych przez AgencjÄ™ Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w celu odzyskania należnoÅ›ci, która nie przekracza równowartoÅ›ci w zÅ‚otych kwoty 100 euro przez uproszczenie procedury ustalania i potrÄ…cania takiej kwoty należnoÅ›ci; ustalenie kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych Å›rodków publicznych w takiej wysokoÅ›ci bÄ™dzie dokonywane w decyzji w sprawie przyznania pÅ‚atnoÅ›ci lub pomocy finansowej ze Å›rodków publicznych, ale nie bÄ™dzie wymagaÅ‚o to zawiadomienia strony, a odzyskanie tak ustalonej kwoty bÄ™dzie nastÄ™powaÅ‚o w wyniku potrÄ…cenia przez maksymalnie 3 lata kalendarzowe od jej wypÅ‚aty (art. 3 ustawy).
Nowe schematy
Do najistotniejszych zmian należą:
- wdrożenie nowego ekoschematu dotyczÄ…cego pÅ‚atnoÅ›ci do materiaÅ‚u siewnego kategorii elitarny lub kwalifikowany, co umożliwi rolnikowi otrzymanie dodatkowego wsparcia z tytuÅ‚u stosowania na gruntach ornych do siewu lub sadzenia materiaÅ‚u kategorii elitarny lub kwalifikowany: zbóż, roÅ›lin strÄ…czkowych oraz ziemniaków;
- wdrożenie nowego ekoschematu dotyczÄ…cego pÅ‚atnoÅ›ci do nawozowych produktów mikrobiologicznych w ramach „Biologicznej uprawy” (dotychczasowa nazwa „Biologiczna ochrona upraw”);
- dostosowanie przepisów dotyczÄ…cych przyznawania pÅ‚atnoÅ›ci do integrowanej produkcji roÅ›lin (ekoschematy) w zwiÄ…zku ze zróżnicowaniem stawek pÅ‚atnoÅ›ci dla poszczególnych grup upraw.
Warunkowość społeczna
Dostosowanie przepisów krajowych do przepisów UE dotyczy wdrożenia mechanizmu warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej.
Od 2025 r. nowym elementem w pÅ‚atnoÅ›ciach bezpoÅ›rednich we wszystkich paÅ„stwach w UE jest mechanizm warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej. Polega on na uzależnieniu wysokoÅ›ci wsparcia od przestrzegania wybranych krajowych przepisów zwiÄ…zanych z prawem pracy oraz zasadami BHP.
System kontroli w ramach warunkowoÅ›ci spoÅ‚ecznej bÄ™dzie bazowaÅ‚ na istniejÄ…cym w Polsce systemie kontroli prawa pracy i zasad BHP, który jest sprawowany przez PaÅ„stwowÄ… InspekcjÄ™ Pracy (PIP). Kontrole PIP bÄ™dÄ… dotyczyÅ‚y tych rolników, którzy już dotychczas podlegali takim kontrolom PIP.
Kiedy nowe przepisy weszły w życie?
Ustawa weszÅ‚a w życie z dniem 15 marca 2025 r. Jest to termin, w którym rozpoczyna siÄ™ nabór wniosków o przyznanie pÅ‚atnoÅ›ci bezpoÅ›rednich, w szczególnoÅ›ci pÅ‚atnoÅ›ci w ramach ekoschematów.