Ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o transporcie kolejowym uzupełnia dotychczasowe regulacji w zakresie ochrony osób dotkniętych skutkami decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej, w szczególności tych, które nie są właścicielami ani użytkownikami wieczystymi nieruchomości, lecz zajmują je na podstawie umów najmu. Zmiana ma charakter uzupełniający i kompensacyjny daje możliwość finansowania przez inwestora (PLK S.A., CPK lub jednostkę samorządu terytorialnego) kosztów najmu lokalu zastępczego przez maksymalnie 12 miesięcy, a więc przez okres wystarczający na reorganizację sytuacji życiowej tych osób.
Na czym polegają zmiany?
Nowelizacja zmienia przepisy obowiązującej ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (Dz.U. z 2025 r. poz. 1234) poprzez wprowadzenie nowych regulacji w zakresie budowy linii kolejowych polegających na wskazaniu ustawowych przesłanek wprowadzania zmian do wydanej już wcześniej decyzji o lokalizacji linii kolejowej oraz poprzez uzupełnienie dotychczasowych regulacji w zakresie ochrony osób dotkniętych skutkami decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej, w szczególności tych, które nie są właścicielami ani użytkownikami wieczystymi nieruchomości, ale zajmują je na podstawie umów najmu.
Nowelizacja wprowadza zamiany w Rozdziale 2b ustawy o transporcie kolejowym pt. „Szczególne zasady i warunki przygotowania inwestycji dotyczących linii kolejowych” doprecyzowując obecne regulacje prawne o nowe zagadnienia dotyczące m.in.:
- zmiany treści decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej (art. 9wa);
- umożliwiające inwestorowi budującemu linię kolejową (PKP PLK SA, CPK SA lub właściwej jednostce samorządu terytorialnego) pokrycie kosztów najmu lokali mieszkalnych przez okres do 12 miesięcy dla osób, które nie zostały wywłaszczone decyzją o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej, a zamieszkują w budynkach mieszkalnych znajdujących się w obszarze oddziaływania inwestycji (art. 9y ust. 3g i 3h);
- umożliwiające nałożenie obowiązku na właściciela rzeczy ruchomej wydania tej rzeczy inwestora do korzystania, jeśli jest ona wykorzystywana do realizacji inwestycji w trakcie budowy (art. 9yba);
- wydłużające termin obowiązywania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach realizacji przedsięwzięcia dla inwestycji polegającej na budowie tunelu w ciągu linii kolejowej z 10 lat do 20 lat (art. 9ah).
Czemu mają służyć zmiany?
Zasadniczym celem nowelizacji jest poprawa sytuacji lokatorów mieszkań komunalnych i najemców prywatnych w Łodzi, którzy zostali poszkodowani w wyniku budowy kolejowego tunelu średnicowego łączącego stacje Łódź Fabryczna, Łódź Kaliska i Łódź Żabieniec, a którzy w wyniku podziemnych prac budowlanych nie mogą wrócić już do swoich lokali. Ustawa zawiera przepisy umożliwiające inwestorowi sfinansowanie doraźnej pomocy dla osób poszkodowanych przez okres do 12 miesięcy.
Mając na względzie to, że ustawa ma na celu poprawę sytuacji lokatorów mieszkań komunalnych i najemców prywatnych w Łodzi, którzy zostali poszkodowani w wyniku budowy kolejowego tunelu średnicowego łączącego stacje Łódź Fabryczna, Łódź Kaliska i Łódź Żabieniec, a którzy w wyniku podziemnych prac budowlanych nie mogą wrócić już do swoich lokali mieszkalnych, Prezydent RP podjął decyzję o podpisaniu ustawy. Jednakże, biorąc pod uwagę to, że uchwalona przez Sejm ustawa o zmianie ustawy o transporcie kolejowym w jej obecnym kształcie budzi uzasadnione wątpliwości związane przede wszystkim ze szczególną regulacją zawartą w nowo dodawanym przepisie art. 9yba ustawy umożliwiającym wojewodzie czasowe odjęcie posiadania rzeczy ruchomej niezbędnej do realizacji inwestycji budowlanej, Prezydent podjął decyzję o skierowaniu ustawy do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli następczej.
Skierowanie wniosku do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli następczej
Skierowanie wniosku do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli następczej jest uzasadnione tym, że przepis art. 9yba ustawy zawiera szczególne regulacje prawne, które w ocenie Prezydenta RP są nadmiarowe i skonstruowane w sposób nieproporcjonalny do zamierzonego celu i zagadnienia, które reguluje ten przepis.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że zakwestionowany przepis art. 9yba wprowadza do Rozdziału 2b ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym regulującego szczególne zasady i warunki realizacji inwestycji dotyczących linii kolejowych nowy przepis, który nie mieści się w pojęciu „decyzji o lokalizacji linii kolejowej” w rozumieniu art. 9o, art. 9q i art. 9s ustawy. Zasadnicza treść decyzji o lokalizacji linii kolejowej sprowadza się bowiem do wskazania nieruchomości lub ich części, które planowane są do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego w związku z planowaną inwestycją kolejową, a w stosunku do których to nieruchomości decyzja ma wywołać skutek, o którym mowa w art. 9s ust. 3b i 3e. Decyzja lokalizująca linię kolejową jest w swoich skutkach decyzją wywłaszczającą i wydawana jest w celu realizacji inwestycji celu publicznego w rozumieniu art. 6 pkt 1a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1145), tj. w celu wydzielenia gruntów pod linię kolejową oraz budowę linii i jej utrzymanie.
Tymczasem nowy przepis art. 9yba ustawy skonstruowany jest w sposób odbiegający od standardu przewidzianego dla przepisów odejmujących własność. Należy podkreślić, że pozbawienie własności, aby było uznane za zgodne z wymaganiami Konstytucji RP (art. 21) oraz z wymogami prawa międzynarodowego musi spełniać warunek celowości (pozbawienie prawa następuje w interesie publicznym), legalności (ingerencja musi odbywać się˛ na warunkach określonych w ustawie) oraz proporcjonalności (musi istnieć rozsądna proporcja między środkiem i celem, do którego się dąży). Analizując uchwalony przepis zgodnie w powyższymi przesłankami nie można nie zauważyć, że:
- celem przepisu art. 9yba nie jest nawet szeroko rozumiane odjęcie własności nieruchomości, jak to wynika wprost z przepisu art. art. 9s ust. 3b i 3e ustawy o transporcie kolejowym czy ograniczenie własności, jak to wprost wynika z przepisu art. 9s ust. 8 dedykowanego właśnie budowie lub przebudowie tunelu w ciągu linii kolejowej, lecz nałożenie obowiązku oddania rzeczy ruchomej do korzystania przez inwestora inwestycji kolejowej (art. 9yba ust. 1). W praktyce chodzi o przejęcie od wykonawcy inwestycji posiadania maszyny drążącej tunel średnicowy przez inwestora celem dokończenia przy jej pomocy prac budowlanych w tunelu. Zastosowany mechanizm prawny należy ocenić jako nadmiarowy, gdyż sprzęt budowlany służący realizacji inwestycji i należący do wykonawcy – bez względu na jego rozmiar nie mieści się w ani w celu, ani w przedmiocie decyzji o lokalizacji linii kolejowej;
- nowo dodawany przepis art. 9yba w ust. 1 i 2 w sposób niezwykle lakoniczny określa treść decyzji wywłaszczeniowej i w zasadzie nie warunkuje jej żadnymi przesłankami do spełnienia w zakresie wniosku składanego przez inwestora, choćby na wzór tego, co przewiduje art. 9o czy art. 9q ustawy o transporcie kolejowym. Decyzja o odjęciu posiadania, którą ma wydawać wojewoda w terminie 7 dni od złożenia wniosku przez inwestora nie odwołuje się w żaden sposób do już obowiązujących przepisów regulujących treść i tryb wydawania decyzji o lokalizacji linii kolejowej. Nowy przepis, mimo usytuowania go w Rozdziale 2b ustawy o transporcie kolejowym, ma charakter samoistny. Dodatkowo termin wydania decyzji i nałożony ustawowo rygor natychmiastowej wykonalności wynikający wprost z art. 9yba ust. 2 ustawy nie daje właścicielowi rzecz ruchomej żadnej praktycznej możliwości obrony swoich praw majątkowych ani w postępowaniu administracyjnym, ani tym bardziej w toku postępowania sądowo-administracyjnego. Brak dokładnie wskazanych przesłanek odjęcia posiadania, brak minimalnych nawet wymogów dla decyzji wydawanej przez wojewodę oraz brak realnych gwarancji procesowych dla strony objętej wnioskiem o odjęcie posiadania rzeczy, dyskwalifikuje możliwość uznania przyjętych rozwiązań za zgodne z wzorcem konstytucyjnym;
- przejmowanie przez państwo lub podmioty od niego zależne, w tym wypadku PKP PLK S.A., posiadania maszyn budowalnych w toku procesu budowlanego w sytuacji, w której między inwestorem a wykonawcą toczy się spór wymagający rozstrzygnięcia sądowego, nie spełnia wymogu proporcjonalności. Władcza ingerencja państwa w trakcie trwania sporu i to na drodze ustawowej, polegająca na pozbawieniu możliwości korzystania przez wykonawcę inwestycji z kluczowego sprzętu budowlanego o wartości milionów złotych nie jest adekwatnym sposobem rozwiązania ani sporu, ani przyspieszenia realizacji samej inwestycji.
Należy podkreślić, że dostrzeżone uchybienia przepisu art. 9yba ustawy nie mogą wpływać na ocenę potrzeby realizacji samej inwestycji w postaci tunelu średnicowego w Łodzi. Jest to inwestycja potrzebna zarówno dla samego miasta, jego mieszkańców i całego Województwa Łódzkiego, gdyż ułatwi prowadzenie ruchu kolejowego w całym łódzkim węźle kolejowym. Niemniej zaproponowany przez Parlament sposób rozwiązania problemu wstrzymanej inwestycji budowlanej w tej konkretnej sprawie ma charakter nadmiarowej i nieadekwatnej ingerencji w prawa podmiotowe wykonawcy inwestycji. Istniejące spory kontraktowe powinny być rozstrzygane w oparciu o powszechnie znane i stosowane mechanizmy sądowe lub polubowne bez ingerencji władzy ustawodawczej. Dlatego kontrola konstytucyjna jest tu narzędziem porządkującym: ma odpowiedzieć, czy granice dopuszczalnego wywłaszczenia mienia zostały zachowane.