Większa przejrzystość przepisów, sprawniejsze procedury, a także likwidacja szkodliwych absurdów - to główne cele reformy zwolnień lekarskich oraz orzecznictwa lekarskiego. 7 stycznia 2026 roku Prezydent RP podpisał nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, która porządkuje m.in. kwestie związane z kontrolą zwolnień lekarskich, a także wprowadza nowe zasady orzecznictwa lekarskiego.
Co przewiduje ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw?
Celem ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw jest usprawnienie i ujednolicenie sposobu wydawania orzeczeń przez lekarzy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a także zasad kontroli zwolnień lekarskich.
Przepisy ustawy mają też na celu skrócenie czasu oczekiwania na orzeczenia oraz zapewnienie lepszych warunków pracy dla lekarzy orzeczników, co ma przyczynić się do ograniczenia braków kadrowych lekarzy orzeczników.
W zmianach do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych reformujących system orzeczniczy, m.in.:
- ujednolicono zasady wydawania orzeczeń i kontroli zaświadczeń lekarskich – wprowadzono jednolite reguły i tryb orzekania w sprawach dotyczących świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz innych świadczeń należących do właściwości ZUS, oraz dla celów realizacji zadań zleconych ZUS na podstawie innych ustaw, a także kontroli orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy;
- zmieniono zasady zatrudniania, wynagradzania i kwalifikacji lekarzy orzeczników – umożliwiono współpracę na podstawie umowy o świadczenie usług, ustalono zasady wynagradzania lekarzy orzeczników;
- dopuszczono inne zawody medyczne do wydawania orzeczeń w wybranych sprawach – umożliwiono wydawania orzeczeń przez fizjoterapeutów oraz pielęgniarki, przy zachowaniu nadzoru i ustaleniu wymaganych kwalifikacji;
- wprowadzono zasadę jednoosobowego orzekania w obu instancjach (z jednym wyjątkiem - w sprawach szczególnie skomplikowanych główny lekarz orzecznik albo zastępca głównego lekarza orzecznika będzie mógł skierować sprawę do ponownego rozpatrzenia przez trzech lekarzy orzeczników orzekających łącznie);
- doprecyzowano i uszczegółowiono reguły postępowania związanego z wydaniem orzeczenia, z uwzględnieniem w większym zakresie elektronizacji procesu orzekania, w tym zwiększania wykorzystania narzędzi informatycznych we współpracy z podmiotami uczestniczącymi w postępowaniach związanych z wydawaniem orzeczeń;
- doprecyzowano zakres i instrumenty nadzoru, w tym kontroli zgodności orzeczeń z przepisami.
W związku ze zmianami do ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, wprowadzono niezbędne zmiany do:
- ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zawodzie felczera;
- ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego;
- ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin;
- ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych;
- ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego;
- ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie; ustawie
- ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin;
- ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin;
- ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli;
- ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;
- ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych;
- ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych;
- ustawy z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu;
- ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych;
- ustawy z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach;
- ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej;
- ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej;
- ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych;
- ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących cywilnym niewidomym ofiarom działań wojennych;
- ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta;
- ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej;
- ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi;
- ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej;
- ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty;
- ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze;
- ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego;
- ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym;
- ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych;
- ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji;
- ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny.
W zmianach do ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa doprecyzowano przesłanki utraty prawa do zasiłku chorobowego. W ustawie wprowadzane zostały wyjątki od zakazu podejmowania aktywności niezgodnej z celem zwolnienia dotyczące podejmowania zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.
Ustawa umożliwia także wystawianie zwolnień od pracy tylko dla określonego tytułu zatrudnienia na żądanie ubezpieczonego (jeżeli osoba ma odrębne tytuły do ubezpieczenia i praca zarobkowa w ramach określonego tytułu może być wykonywana z uwagi na rodzaj wykonywanej pracy).
Nowelizacja zawiera również zmiany mające na celu doprecyzowanie zasad przeprowadzania kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy (zarówno przez ZUS, jak i płatników składek).
Ustawa ponadto wykonuje wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2023 r. (sygn. akt SK 109/20) poprzez przeniesienie do ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przepisów dotyczących sposobu obliczania okresów składkowych i nieskładkowych, które obecnie znajdują się w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe.
Co wynika z nowelizacji?
Jasne zasady L4
Czy na zwolnieniu lekarskim mogę iść po bułki albo odpisać na ważnego maila z pracy, czy w razie kontroli grozi to odebraniem zasiłku chorobowego? To pytanie zadawała sobie niejedna osoba przebywająca na L4. Teraz będziemy mieli jasność.
Okres zwolnienia chorobowego powinien być przeznaczony na powrót do zdrowia i odpoczynek, a nie wiązać się ze stresem i niepewnością wynikającymi z niejasności przepisów. Przygotowana w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ustawa gwarantuje przejrzystość w tym zakresie.
O co chodzi? W ustawie zdefiniowano pojęcia „pracy zarobkowej” i aktywności „niezgodnej z celem zwolnienia” – zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego. Te pojęcia wcześniej nie były zdefiniowane w ustawie i osoby przebywające na zwolnieniu lekarskim obawiały się, że nawet najmniejsza czynność związana z pracą albo inna aktywność może doprowadzić do utraty zasiłku.
Co w takim razie będzie można robić, a czego nie?
Pracą zarobkową nie będą czynności incydentalne, których wykonania wymagają istotne okoliczności. Nie może to być polecenie pracodawcy.
Czynności incydentalne to pojedyncze, wyjątkowe działania, których wykonania wymagają istotne okoliczności i których niewykonanie mogłoby np. prowadzić do poważnych konsekwencji. Nie mogą one wynikać z polecenia pracodawcy. Przykładem są m.in. podpisanie pilnego dokumentu czy jednorazowe opłacenie faktury.
Co ważne, nowe przepisy również pozwolą na wykonywanie „zwykłych czynności dnia codziennego” (np. wyjście do sklepu po podstawowe artykuły spożywcze, apteki) i „czynności incydentalnych, których wymagają istotne okoliczności” (np. odprowadzenie dziecka do przedszkola, gdy nie może zrobić tego nikt inny), co jest zgodne z dotychczasowym orzecznictwem sądów.
Na wniosek chorego będzie możliwość wykonywania pracy u jednego pracodawcy podczas zwolnienia lekarskiego u innego pracodawcy. Wynika to z charakteru pracy, np. chirurg ze złamanym palcem nie może operować, ale wciąż może wykładać na uczelni, a dziennikarz z chrypą nie może prowadzić audycji w radiu, ale może napisać artykuł.
Usprawnienie wydawania orzeczeń lekarskich
Ustawa wprowadza możliwość orzekania przez jednego lekarza w pierwszej i drugiej instancji (obecnie 3 lekarzy w drugiej instancji). Zgodnie z przyjętą poprawką Senatu w sprawach szczególnie skomplikowanych możliwe będzie skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez trzech lekarzy orzeczników orzekających łącznie.
Lekarz orzekający w pierwszej instancji w danej sprawie będzie wyłączony od orzekania w tej sprawie w drugiej instancji, co zagwarantuje bezstronność. Przy wyznaczaniu lekarza drugiej instancji będzie uwzględniana posiadana specjalizacja, odpowiednio do schorzenia.
Co jeszcze się zmieni?
Będzie 30 dni na wydanie orzeczenia.
Zwiększenie liczby zatrudnionych lekarzy orzeczników ZUS dzięki: wprowadzeniu możliwości zatrudnienia na umowę o świadczenie usług, zwiększenie konkurencyjności wynagrodzeń.
W określonych sprawach orzeczenia będą wydawane przez pielęgniarki/pielęgniarzy (niezdolność do samodzielnej egzystencji) i fizjoterapeutów (rehabilitacja lecznicza w ramach prewencji rentowej w zakresie profilu narządu ruchu).
Asystent medyczny będzie mógł wspierać lekarza orzecznika w dokumentacji.
Kiedy nowelizacja wejdzie w życie?
Ustawa wejdzie w życie po upływie trzech miesięcy od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem części przepisów, które wejdą w życie odpowiednio po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, z dniem 1 października 2026 r. i z dniem 1 stycznia 2027 r.