Czy muszę mieć zgodę autora na zamieszczenie cytatu z jego książki w moim opracowaniu?

Pytanie:

Witam serdecznie, jestem właśnie w trakcie przygotowania publikacji, chciałem skorzystać z paru cytatów z różnych książek, rzecz jasna zamierzam podać na wstępie mojego opracowania z jakich książek korzystałem. Czy pomimo tego muszę starać się o zgodę autora na użycie cytatu z jego pracy?

Masz inne pytanie do prawnika?

ODPOWIEDŹ PRAWNIKA

Niniejsza opinia została sporządzona na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. - o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U.06.90.631 z późn. zm. dalej: u.p.a.) oraz aktualnych komentarzy doktryny i orzecznictwa odnoszących się do rozpatrywanych kwestii.

Niniejszą opinię należy rozpocząć od kluczowej kwestii prawno autorskiej, tj. definicji „utworu” w ustawie o prawach autorskich i prawach pokrewnych u.p.a.

Art. 1. 1. Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór). 

2. W szczególności przedmiotem prawa autorskiego są utwory: 
1) wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe); 
2) plastyczne; 
3) fotograficzne; 
4) lutnicze; 
5) wzornictwa przemysłowego;
6) architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne; 
7) muzyczne i słowno-muzyczne;
8) sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne; 9) audiowizualne (w tym filmowe). 
2. Ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są objęte ochroną odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne. 
3.Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną. 
4.Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności

 

Niezwykle często istotą sporów na gruncie prawa autorskiego jest właśnie ocena czy dany przedmiot jest utworem czy nie, co przesądza stosowanie przepisów ochronnych na gruncie tej ustawy. Doktryna prawnicza wskazuje: „Wytwór niematerialny, aby uzyskać kwalifikację "utworu" w rozumieniu art. 1 ust. 1 komentowanej ustawy, powinien wykazywać łącznie następujące cechy:

a) stanowić rezultat pracy człowieka (twórcy), 

b) stanowić przejaw działalności twórczej, 

c) mieć indywidualny charakter.” -

 

Barta Janusz, Czajkowska-Dąbrowska Monika, Ćwiąkalski Zbigniew, Markiewicz Ryszard, Traple Elżbieta , Komentarz do art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Spełnienia przesłanki twórczości (oryginalności i indywidualności) można doszukiwać się również w: doborze, układzie lub uporządkowaniu składników utworu. Niejednokrotnie zwraca się uwagę na zależność, według której z im szerszą swobodą doboru i zestawienia elementów, z jakich utwór jest zbudowany, mamy do czynienia, tym łatwiej nam dopatrzyć się znamion twórczości. Jak wskazuje orzecznictwo:
- "każda twórczość umysłowa [...] byleby w swym ostatecznym wyniku, w swej zewnętrznej formie wykazywała znamiona, wyróżniające ją od innych dzieł osobliwością pomysłu i umiejętnością ujęcia tematu" (orz. SN z 31 marca 1938 r., OSP 1938, poz. 545); - "każde dzieło [...] byle tylko, przynajmniej pod względem formy, wykazywało pewne elementy twórcze, choćby minimalne" (nie publ. orz. SN z 31 marca 1953 r., II C 834/52);
Nie można mieć wątpliwości, że utwory literackie w zdecydowanej większości będą utworami w powyższym rozumieniu, co oznacza, że będzie przysługiwać im ochrona autorska. Dotyczy to nie tylko literatury pięknej, ale także książek naukowych czy popularnonaukowych. Nie jest przy tym konieczne dokonanie jakichkolwiek czynności, celem uzyskania rzeczonej ochrony, wystarczy „ustalenie” utworu, choćby w postaci nieskończonej. Utworem w naszej ocenie jest nie tylko bezpośrednia treść w postaci ciągów słów w książce – może być to też układ rozdziałów, tabele, czy ilustracje, o ile mają one charakter twórczy. Konieczne jest także wskazanie, że orzecznictwo i praktyka na przestrzeni lat bardzo złagodziły kryteria twórczości przyjmując, że np. utworem może być dokument w rodzaju specyfikacji zamówienia, czy rozkładu jazdy. Z dobrze rozumianej ostrożności należy więc zawsze przyjmować w sytuacjach wątpliwych, iż mamy do czynienia z utworem chronionym prawem autorskim – a więc korzystanie z którego, jest co do zasady objęte monopolem autora.
Wskazać jednocześnie należy, że prawo autorskie chroni ów indywidualny i oryginalny przejaw działalności ludzkiej, ale nie same pomysły czy idee, co wynika z cytowanego już przepisu: 
Art. 1. 1. Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór).
(…) 
2 . Ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są objęte ochroną odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne
Punkt widzenia stawiający poza zakresem autorsko prawnej ochrony same idee i pomysły znalazł potwierdzenie w orzecznictwie sądów polskich i literaturze prawniczej. Szczególne kontrowersje mając na względzie powyższy pogląd dotyczą dzieł naukowych: „Jeżeli chodzi o kwestię ochrony dzieł naukowych orzecznictwo sądowe nie jest konsekwentne. Wprawdzie w orzeczeniu z dnia 30 maja 1972 r., II CR 135/72, Prawo autorskie w orzecznictwie..., red. T. Grzeszak uznano, że prawo autorskie nie różnicuje zakresu ochrony utworów z dziedziny piśmiennictwa w zależności od naukowego bądź innego charakteru dzieła, ale już w innych orzeczeniach wyraźnie zajmowano stanowisko „dyskryminujące" w odniesieniu do treści dzieł naukowych. Na przykład w wyroku SN z dnia 8 lutego 1978 r., II CR 515/77, OSP 1979, z. 3, poz. 52, z glosą M. Czajkowskiej-Dąbrowskiej) uznano, że „same bowiem idee, tezy i rozwiązania naukowe w sensie szerokim jako takie nie podlegają w zasadzie ochronie autorsko-prawnej"; z kolei w orzeczeniu SN z dnia 24 listopada 1978 r., I CR 185/78, GP 1979, nr 23, s. 8 przyjęto, że „ochrona prawnoautorska nie dotyczy w zasadzie warstwy treści dzieła rozumianej jako teza lub rozwiązanie naukowe zawarte w pracach naukowych". - Barta Janusz, Czajkowska-Dąbrowska Monika, Ćwiąkalski Zbigniew, Markiewicz Ryszard, Traple Elżbieta , Komentarz do art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Należy jednak przyjąć, iż interesy twórców naukowych, których „idee” w rozumieniu ścisłym, nie mogą być chronione w rozumieniu prawa autorskiego (wedle przeważających poglądów literatury), będą chronione przez art. 23 Kodeksu Cywilnego, które przewiduje dobro osobiste w postaci „twórczości naukowej” czyli: „wytworów niematerialnych, które spełniają kryterium naukowości w zakresie tematyki pracy i metody uzyskiwania rezultatów oraz cechę twórczości – bądź realizowaną poprzez posiadanie właściwości przedmiotów praw wyłącznych, bądź też tożsamą z wymogami nowości i nieoczywistości wytworu, ocenianymi z punktu widzenia stanu wiedzy zainteresowanego środowiska naukowego. Omawiane dobro osobiste dotyczy także twórczej działalności naukowej rozumianej jako proces.” - Barta Janusz, Czajkowska-Dąbrowska Monika, Ćwiąkalski Zbigniew, Markiewicz Ryszard, Traple Elżbieta , Komentarz do art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Potwierdza to także część orzecznictwa sądowego, w tym orzeczenie SN z dnia 22 marca 1973 r I CR 3/73, gdzie czytamy: „Przemilczenie w opracowaniu naukowym poświęconym wynikom konkretnych badań wiadomości o tym, kto badania te zapoczątkował, prowadził, rozwinął i opracował może w konkretnych okolicznościach zagrażać twórczości naukowej osoby, a nawet twórczość tę naruszać. Zachodzi to w szczególności wtedy, gdy wspomniane przemilczenie jest tego rodzaju, że - zwłaszcza w związku z treścią lub charakterem opracowania - według obiektywnych ocen pomniejsza cudzy dorobek naukowy lub dorobkowi temu zagraża. W tych wypadkach osobie tej przysługuje ochrona przewidziana w art. 23 i 24 kc. Jednakże gdy okoliczności takie nie zachodzą, to w danym tylko pominięciu w publikacji naukowej cudzych osiągnięć naukowych w zakresie konkretnych badań nie można dopatrzyć się działania bezprawnego, naruszającego cudzą twórczość naukową lub zagrażającą tej twórczości.”
Konkludując powyższe uwagi należy wskazać co następuje – same pomysły, idee, nie są chronione prawem autorskim co w praktyce oznacza, że nie narusza prawa autorskiego sporządzanie utworów np. książek, poradników w określonej dziedzinie dotyczącej tego samego tematu np. leczenia roztworami wody utlenionej. W tym kontekście nie uważamy za naruszenie prawa autorskiego opisanie metody metod leczenia i pozytywnych oddziaływań produktu także w innym utworze – do naruszenia doszłoby gdyby indywidualizacja tego opisu została w prosty sposób przeniesiona do nowego utworu, czyli upraszczając doszłoby do plagiatu – chodzi zwłaszcza o warstwę słowną, ale można splagiatować również np. układ książki czy rozdziału, lub twórczy dobór ilustracji. Należy jednak przy tym uważać, by nie naruszyć cudzych dóbr osobistych, i zakładając że nowatorskie metody leczenia mogłyby być zakwalifikowane jako dobro osobiste określonej osoby („odkrywcy metody” lub jej „popularyzatora”) należy zadbać by w Pańskim utworze tą metodę opisującym było to zaznaczone, co jest powszechnym zwyczajem w tego rodzaju pracach, mimo wskazanych wyżej niejasności prawnych.
W przedmiocie posługiwania się w swoim utworze, np. poradniku fragmentami cudzych utworów, to należy wskazać, iż co do zasady nie jest to dopuszczalne, gdyż prawo autorskie jest tzw. prawem wyłącznym, co oznacza, że tylko twórca może z niego korzystać, z wyjątkami przewidzianymi ustawą. Dotyczy to każdej postaci utworu, a więc nie tylko fragmentów tekstu, ale też np. tabel czy ilustracji, które są utworami lub ich fragmentami. Wyjątkiem w tym zakresie jest jednak tzw. prawo cytatu:  
 
Art. 29. 1. Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości. 
2. Wolno w celach dydaktycznych i naukowych zamieszczać rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów w podręcznikach i wypisach. 
2 . Wolno w celach dydaktycznych i naukowych zamieszczać rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów w antologiach. 
3. W przypadkach, o których mowa w ust. 2 i 21, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. 
Art. 34. Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej. 
Tagi: 

Potrzebujesz porady prawnej?

KOMENTARZE (0)

Nie dodano jeszcze żadnego komentarza. Bądź pierwszy!!


Dodaj komentarz

DODAJ KOMENTARZ

ZOBACZ TAKŻE: